Egzersiz ve Sporun Beden, Ruh Sağlığı ve Toplum Üzerindeki Etkileri

İnsanoğlu, yeryüzündeki serüveniyle birlikte barınma, beslenme ve korunma için türlü çareler geliştirmiştir. Önceleri her iş ve ihtiyacı için tek sistematik araç, insanın kendi bedeni iken yerleşik hayata geçiş ile birlikte toplumsal dayanışma ve karşılıklı alışveriş başlamıştır. Zamanla birçok şehir ve medeniyetler ortaya çıkmıştır.

Kendisinin ve ailesinin her türlü yaşamsal ihtiyacını kendisi üreterek karşılayan insanoğlu için; bu süreçte başkası tarafından üretilen veya sunulan eşya veya hizmetlerin, önceleri takas ve daha sonra paranın kullanılmasıyla birlikte, satın alınarak karşılanmasıyla daha rahat bir yaşamın kapıları aralanmıştır.

Hayatı kolaylaştıran yardımcı aletlerin ve teknolojinin gelişmesiyle birlikte insanın hareketliliği azalmış ve bedeni pasifleşmiştir. Özellikle son yüzyılda makineleşmenin artması ve bilim-teknik alanındaki gelişmeler yaşam tarzında da hızlı bir değişime neden olmuştur.

Zamanla parasal değeri yüksek mal ve hizmetlerin üretilmesi, servetin oluşmasını ve bu servetin toplum sosyolojisine ve geleceğine yansıması olarak insanlar arasında maddi imkânlar açısından farklılıklar ortaya çıkmıştır.  Satın alma gücü, insanlar arasında sınıfların gelişmesine; emek yoğun bir hayat süren insanların ve fazla çalışmadan hayatlarını sürdüren insanların, yaşamlarını devam ettirme uğruna aynı karede birleşmesine neden olmuştur. Bu durum; çalışan, işleyen insan için karın doyurma ve barınmayı birincil hedef haline getirirken, çalışılan insan için yenilen besinler ile vücuda alınan enerjinin yeterince harcanmamasına, aşırı kilolara ve buna bağlı sağlık sorunlarının gelişmesine yol açmıştır.

Beslenme yolu ile vücuda alınan enerjinin harcaması konusunda dengenin yitirildiği toplumlarda; aşırı çalışmaya bağlı (daha çok bedensel olan) sorunlarla baş etmeye çalışan insanların yanında, sedanter/hareketsiz yaşama bağlı aşırı kilo ve buna bağlı gelişen bedensel-ruhsal hastalıklar ve tedavi yaklaşımları açısından yeni ufukların açılmasına neden olmuştur.

İnsanın yaşam boyu sağlıklı ve zinde olabilmesi, sağlıklı (yeterli ve dengeli) beslenme ile birlikte; çocukluk, gençlik ve yaşlılıkta bünye ve yaşa uygun fiziksel kondisyon ile ilişkilidir. İnsan, yaratılış itibarıyla hareketli bir varlıktır. Hareket, aktif olarak kaslar ve pasif olarak kemikler tarafından oluşturulur. Aynı zamanda kasların ve kemiklerin gelişmesi için de harekete ihtiyaç vardır. Beden eğitimi etkinlikleri ve egzersizleri, kemik özgül ağırlığını ve bağ dokuların esnekliğini arttırarak, bunları baskı ve gerginliklere karşı da güçlendirmektedir. Düzenli egzersiz/spor fiziksel gelişim ile birlikte psikomotor, zihinsel, duygusal yönden de kişinin dayanıklılığını, kapasitesini ve gücünü arttırmaktadır.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, sahra altı Afrika dışındaki ülkelerde kronik hastalıklar, başta gelen ölüm nedenleri arasındadır. Kalp damar hastalıkları, kanser, kronik solunum yolu hastalığı ve şeker hastalığı düşük ve orta gelirli ülkelerde ölüme en fazla sebep olan, bulaşıcı olmayan dört hastalık olarak belirtilmektedir. Bilimsel çalışmalar, düzenli fiziksel aktivitede bulunmanın; özellikle kalp-damar hastalıkları, şeker/diyabet, kanser, hipertansiyon, şişmanlık/obezite, depresyon ve osteoporoz gibi çeşitli kronik hastalıkların önlenmesinde olumlu etkiye sahip olduğunu göstermektedir.

Bilimsel raporlar, fiziksel aktivitenin, çocuklarda ve gençlerde kemiklerin gelişimini olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Ayrıca, etkili kalp ve akciğer fonksiyonlarının, motor becerilerin ve bilişsel işlevlerin gelişmesine de katkıda bulunduğuna işaret etmektedir. Fiziksel aktivite ileri yaşlardaki kadınlarda, kemik erimesinin(osteoporozun) etkilerini azaltmakta ve kalça kemiği kırıklarında koruyucu etkiye sahip olmaktadır. Egzersizin depresyon gibi psikolojik hastalıklarda da pozitif etkiye sahip olduğu bilinmektedir.

Sağlıklı bir yaşam tarzı için, spor ve fiziksel aktivite tek başına yeterli değildir. Yeterli ve dengeli beslenme, fiziksel aktivitenin türü ve düzenliliği, uygun ayakkabı ve kıyafet seçimi, uygun iklimlendirme, iç huzurun sağlanması, stresin azaltılması ve düzenli uyku gibi faktörlerle sağlıklı bir yaşam biçimi geliştirilebilir.

Egzersiz, beden ve ruh sağlığını geliştirmek amacıyla belli bir program dâhilinde fiziksel kapasiteyi zorlamadan yapılan hareketler bütünüdür. Amaç, hareketsiz bir yaşantının neden olduğu organik bozuklukları önlemek, vücut yağ oranını düzenlemek, kas-eklem hareketlerini iyileştirmek,  bedenin fizyolojik kapasitesini yükseltmek ve bunu uzun yıllar muhafaza etmektir. Egzersizin birçok şekli vardır. Fakat başlıca germe-esnetme, direnç hareketleri ve aerobikten oluşur. Sistematize edilmiş hareketlerden oluşan dövüş sanatları, genellikle kasları ve eklemleri esnetme-germe ve denge hareketlerini içerir. Ağırlık kaldırma, şınav, barfiks ve mekik çekmek gibi hareketler direnç egzersizleridir. Tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme, tenis gibi fiziksel aktiviteler ise aerobik egzersizlerdir. Bu egzersizlerde bolca oksijen kullanır ve enerji(kalori) harcanır, kalp ve akciğerler kuvvetlendirilir. Ayrıca, yüzme gibi egzersizler, kasları geliştirdiği, iyi bir aerobik ve kardiyovasküler (kalp-damar) idman sağladığı için çapraz geçişli egzersizler olarak kabul edilmektedir.

Düzenli egzersiz yapmak insan bedeninde birçok fonksiyonun gelişmesine, birçok hastalığın önlenmesine ve psikolojik-ruhsal-kişilik açısından birçok kazanım elde edilmesini sağlar.

Düzenli egzersiz ile kalp ve akciğer fonksiyonları artar. Vücuda alınan, kanda taşınan oksijen miktarı artar ve kalbin daha verimli çalışmasına imkân sağlar. Bunun yanında hareketsiz yaşam, kalp hastalıklarının gelişmesinde önemli bir risk faktörüdür. Buna, dengesiz beslenme de eklenince, kalp damar hastalıkları açısından bir başka risk faktörü olan aşırı kilo ortaya çıkar. Vücudu zinde tutan egzersizler düzenli olarak yapıldığında modern günlük hayat şartlarından doğan gerilimi azaltarak yine kalp damar hastalıkları için risk faktörlerinden olan stresin azaltılmasına da katkıda bulunur. Kalbi güçlendirir ve kan atım hacmini arttırarak verimi arttırır. İstirahat halindeki kan basıncını(tansiyonu) azaltır. Kalbin dakikada pompalama sayısını(nabız) azaltır.

Düzenli egzersiz kişinin kondisyonunu/performans düzeyini arttırır. Hareketle yorulma ve nefes darlığı gibi sıkıntıları azaltır.

Spor, belirli bir tecrübe ile kazanılan, belli kurallara göre yapılan, insanın beden ve ruh sağlığını geliştirmesinin yanı sıra; rekabet ölçüleri içinde mücadele etme, heyecan duyma, yarışma ve kazanma amacını da içeren çaba ve hareketler bütünüdür.

Beden ve aklın uyumu ile ortaya konulan sporlar, bireysel veya grup/takım halinde yapılabilmektedir. Amatör olarak yapılmalarının yanında, müstakil federasyonları tarafından ortaya konulan uluslararası kuralları ile birlikte profesyonel olarak da yapılmaktadırlar. Grup/takım oyunlarında belirli stratejiler çerçevesinde oyunculara dağıtılmış görevlerin bir uyum içerisinde gerçekleştirilmesi söz konusudur. Takım çalışmasında her oyuncu takımın nihai hedefi için üzerine düşen görevi yerine getirerek kümülatif/toplam başarı için çalışır. Bireyin bedensel ve kişilik gelişiminde takım halinde yapılan sporlar eğitici olarak kullanılabilir.

Düzenli spor yapmak; kişinin güç, çabukluk, denge, koordinasyon, esneklik, kas kuvveti ve dayanıklılık gibi fiziksel ve psikomotor fonksiyonlarının gelişiminde etkilidir. Beden eğitimi saldırganlık, öfke, utangaçlık gibi duyguların kontrolünde, denge ve irade sahibi olmaya yardımcı olur. Kurallara uyma, başkalarının haklarına saygı gösterme, yardımlaşma, işbirliğine dayalı yaşam biçimi gibi alışkanlıkların kazanılması ile benlik/kişilik gelişimine katkıda bulunur.

Grup/ekip/takım sporları, bireyler arasındaki ilişkilerin geliştirilmesi, ekip çalışmasında uyumun arttırılması, karşılıklı dayanışmanın sağlanması, kişinin topluma kazandırılması ve sosyalleşmesine katkıda bulunması açısından oldukça yararlıdır.

Diğer taraftan bazen spor adına Allah’ın insana emaneti olan bedene zulmedilmesi de söz konusudur. İnsan bedeninin sınırlarını zorlayarak, her bireyin bazen bir eğitim ile dahi yapamayacağı hareketlerin ortaya çıkarılması ve bunların ödüllendirilmesi, özellikle jimnastik ve vücut geliştirme adıyla sıklıkla yapılmaktadır. Fiziksel hasarlara yol açabilecek sertlikte yapılan döğüş sporları(?), güreş (sumo) sporu adıyla insanlara aşırı kilo aldırılarak yaptırılan görsel mücadeleler insan bedeni üzerinde metabolik ve fiziksel hasarlar açısından geri dönüşü olmayan zararlara yol açmaktadır. "Kan sporu" adı altında, yaygın olarak İspanya'da ve daha seyrek olarak da Portekiz, Güney Fransa ve bazı Latin Amerika ülkelerinde yapılan boğa güreşleri; hem hayvanların işkence ile öldürülmelerine, hem de insanların bilinçaltlarına şiddet öğesinin yerleştirilmesi açısından vicdanları yaralayan gösteriler ortaya koymaktadır.

Bazı spor dallarında müsabakalarda beden kapasitesinin üzerinde bir derce ile madalya elde etmek adına bazı ilaçların kullanılması(doping) sporcunun yaşam ve sağlığı için gerçek bir tehlike oluşturur.

Kişinin yapacağı egzersiz ve sporların belirlenmesi açısından tam bir hekim muayenesinden geçmesi, özellikle kalp hastalıkları yüksek tansiyon hastalarının kontrolsüz ve bilinçsiz egzersiz ve efordan sakınması, muhtemel komlikasyonların/yan etkilerin gelişmemesi açısından önemlidir.

Kişinin yaşına ve beden kapasitesine göre yapılacak düzenli egzersiz ve sporun birey açısından bedensel, ruhsal, kişilik ve sosyal açıdan birçok yararı bulunmaktadır. Kişiye, günlük işlerini ve yaşayışını en verimli şekilde yürütebilecek sağlık, kuvvet, çeviklik, esneklik ve çabukluk sağlar. Hastalıklara ve hayatın zorluklarına karşı dayanıklılık sağlar.

Toplum açısından ise bireyin kendisini kontrol etmesini, başkalarına ve kurallara saygıyı duymasını öğretir. Ekip/takım ruhu ile bir insanın tek başına yapamayacağı ölçüde işlerin başarılmasını sağlar. Bireyin kendisini toplumda ifade etmesine, topluma katkı sunmasına imkân sağlar.


  • Sayı: 164
  • Sayı: 163
  • Sayı: 162
  • Sayı: 161
  • Sayı: 158
  • Sayı: 157
  • Sayı: 156
  • Sayı: 155
  • Sayı: 154.Sayı
  • Sayı: 153
E-Mail listemize katılarak yeni yayın ve etkinliklerimizden haberdar olabilirsiniz.
Email :